ભારત જેવા વિશાળ દેશમાં યુપીઆઇ અને ડિજિટલ પેમેન્ટના સમયગાળામાં પણ રોકડના વહેવારોની બોલબાલા યથાવત છે. દેશમાં દર મહિને 20 અબજ રૂપિયાની ડિજિટલ આર્થિક લેવડદેવડ થતી હોવા છતાં રોકડ ચલણની માગ સતત વધી રહી છે. ભારતીય રિઝર્વ બૅન્ક (આરબીઆઇ)ના આંકડા મુજબ દેશમાં વાર્ષિક 11.પ ટકાના વધારા સાથે રોકડની માગ હવે 42.86 ટ્રિલિયન રૂપિયાને આંબી ગઈ છે. સ્વાભાવિક રીતે ચલણી નોટોની માગ અને ઉપયોગમાં સતત વધારાએ નોટોની ગુણવત્તા બદતર બનાવી હોવાની હકીકત સૌ કોઈ સ્વીકારે છે. હવે ભારત સરકારે કાગળને બદલે પ્લાસ્ટિકની ચલણી નોટો બનાવવાના વિકલ્પ પર મંથન શરૂ કર્યાની હકીકત સામે આવી રહી છે.
ઉલ્લેખનીય છે કે, હાલે દુનિયામાં અૉસ્ટ્રેલિયા, બ્રિટન,
કૅનેડા, ન્યૂ ઝીલૅન્ડ, સિંગાપુર, મલેશિયા, વિયેતનામ, રોમાનિયા સહિત 60 જેટલા દેશમાં
પ્લાસ્ટિકની નોટો ચલણમાં છે. પોલીપ્રોપીલીન નામના ખાસ સિન્થેટિકમાંથી બનેલી આ પ્લાસ્ટિકની
ચલણી નોટો ભારે ટકાઉ અને ગંદી કે ફાટવાની શક્યતાથી પર હોય છે. વળી, આવી નોટોમાં બહુ
બારીક વિશેષતાઓ અને ખાસ સાહી વડે હોલોગ્રાફ હોવાને લીધે તેની બનાવટી પ્રતિકૃતિ સંભવ
થતી હોતી નથી. આમ ભારે સ્વચ્છ અને ટકાઉ હોવાની સાથોસાથ પ્લાસ્ટિકની નોટો સલામત પણ હોય
છે.
આમ તો ભારતમાં છેક 2009થી પ્લાસ્ટિકની ચલણની નોટોનો
વિચાર ચાલી રહ્યો છે. 2012માં તો જયપુર, ભુવનેશ્વર, કોચીન અને શિમલામાં 10 રૂપિયાની
પ્લાસ્ટિકની નોટોના પરીક્ષણની યોજના તૈયાર થઈ હતી, પણ તે આગળ ધપી શકી ન હતી, પણ હવે
આધુનિક ભારત પ્લાસ્ટિકની ચલણી નોટો માટે તૈયાર છે. વાત માત્ર મક્કમ અમલીકરણ અને તે
માટેના જરૂરી માળખાંની રહેશે. આરબીઆઇએ ભારતીય છાપકામના નાસિક, દેવાસ, મૈસૂર અને સાલબોની
ખાતેનાં મુદ્રણાલયોમાં કાગળની સાથોસાથ પ્લાસ્ટિકના કાગળ પર નોટોના છાપકામની ટેક્નૉલૉજી
માટે વ્યવસ્થા ઊભી કરવી પડશે. સાથોસાથ આવી પ્લાસ્ટિકની ચલણી નોટો લાવવામાં આવે તો તેની
ખરાઈ અને દેખાવ અંગે દેશભરને માહિતગાર કરવા પર વ્યાપક ઝુંબેશ હાથ ધરવાની જરૂરત રહેશે.
આધુનિક સમયમાં ડિજિટલ વહેવારના ચલણનો વ્યાપ વધી રહ્યો
છે, તો પણ પ્લાસ્ટિકની નોટોના આગ્રહ સામે સ્વાભાવિક રીતે સવાલ ખડા થઈ રહ્યા છે. વાસ્તવિક્તા
એ છે કે, ભારત જેવા વિશાળ દેશમાં સાત લાખથી વધુ ગામડાં છે. તેમાંનાં ઘણાં ગામો એટલા
બધા દુર્ગમ છે કે, ત્યાં ફોન કે ઇન્ટરનેટનાં જોડાણ હજી સરળ નથી. વળી, અમુક વિસ્તારોમાં
વીજપુરવઠો પણ સતત જળવાયેલો રહેતો ન હોવાને લીધે ફોન જેવાં ઉપકરણોને ચાર્જમાં રાખવાનું
પણ મુશ્કેલ બની રહે છે. આવામાં આર્થિક વહેવારમાં રોકડના ચલણને ઓછું કરી શકાય તેમ નથી.
સરકારે વહેલી તકે પ્લાસ્ટિકની ચલણી નોટો માટે નિર્ણાયક પહેલ કરવાની જરૂરત છે.
